🌱 เชียงใหม่เดินหน้า Government Innovation Lab แก้ PM2.5 เชิงระบบ จาก “ห้ามเผา” สู่การแก้ปัญหาอย่างมีส่วนร่วม พร้อมผลักดันการปลดล็อกข้อจำกัด

          🌱 เมื่อวันที่ 21 กันยายน 2569 สำนักงาน ก.พ.ร. จัดการประชุมหารือแนวทางขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหา PM2.5 จังหวัดเชียงใหม่ ภายใต้แนวคิด Government Innovation Lab ณ ห้องดอยหลวง โรงแรมแคนทารี ฮิลล์ เชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ โดยมี นายบุญลือ ธรรมธรานุรักษ์ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ เป็นประธานการประชุม พร้อมด้วยนายทศพล เผื่อนอุดม ผู้ตรวจราชการกระทรวงมหาดไทย นายบัณฑูร เศรษฐศิโรตม์ ประธาน อ.ก.พ.ร. เกี่ยวกับการส่งเสริมการบริหารภาครัฐระบบเปิดและการมีส่วนร่วม นางอารีย์พันธ์ เจริญสุข ที่ปรึกษาอาวุโส สำนักงาน ก.พ.ร. เจ้าหน้าที่สำนักงาน ก.พ.ร. ตลอดจนผู้แทนหน่วยงานและภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องในจังหวัดเชียงใหม่ เข้าร่วมการประชุม

          การหารือครั้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อนโครงการภายใต้ร่างแผนปฏิบัติการแห่งชาติ (National Action Plan : NAP) ของประเทศไทย ภายใต้กรอบ Open Government Partnership (OGP) โดยมุ่งขับเคลื่อนเชียงใหม่ให้เป็นพื้นที่ทดลองแนวทางแก้ไขปัญหา PM2.5 เชิงระบบ เชื่อมโยงการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในการแก้ไขปัญหาโดยมีสาระสำคัญ ดังนี้

          1️⃣ เปลี่ยนจาก “ห้ามเผา” สู่การบริหารตามบริบทของพื้นที่

                    🔷 จังหวัดเชียงใหม่มุ่งปรับแนวทางจากการห้ามเผาแบบเหมารวม ไปสู่การบริหารจัดการเชื้อเพลิงโดยใช้ข้อมูล หลักวิชาการ และการมีส่วนร่วมของประชาชน ข้อเสนอที่สำคัญ คือ กำหนดมาตรการให้เหมาะสมกับลักษณะพื้นที่ ทั้งป่าอนุรักษ์ ป่าสงวนแห่งชาติ พื้นที่เกษตร และเขตเมืองหรืออุตสาหกรรม ซึ่งแต่ละพื้นที่มีสาเหตุของปัญหา เงื่อนไขทางกฎหมาย และรูปแบบการจัดการที่แตกต่างกัน
                    🔷 สำหรับพื้นที่ที่ยังมีความจำเป็นต้องใช้ไฟ เสนอให้กำหนดกติกา พื้นที่ และช่วงเวลาที่ชัดเจน พร้อมใช้ระบบ Fire D / Burn Check เพื่อให้สามารถบริหารการใช้ไฟได้อย่างควบคุมและตรวจสอบได้ โดยเฉพาะพื้นที่ป่าที่มีความเสี่ยง พื้นที่เกษตรที่ยังไม่มีทางเลือกที่เหมาะสม และพื้นที่ไร่หมุนเวียนของกลุ่มชาติพันธุ์ เพื่อลดความขัดแย้งและสร้างความเข้าใจในช่วงการเปลี่ยนผ่าน

          2️⃣ 🌽 เปลี่ยนชีวมวลและเศษวัสดุการเกษตรจาก “ภาระ” ให้เป็น “มูลค่า”

                    🔷 จังหวัดเชียงใหม่มีเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรจากข้าวโพด ลำไย ข้าว และมะม่วงจำนวนมาก จึงมีแนวทางนำวัสดุเหล่านี้กลับมาใช้ประโยชน์ในหลายรูปแบบ เช่น ผลิตพลังงานทดแทน ทำปุ๋ยหมัก อาหารสัตว์ วัสดุคลุมแปลง และแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์มูลค่าเพิ่ม เพื่อลดการเผาและลดแหล่งกำเนิด PM2.5 ตั้งแต่ต้นทาง
                    🔷 พร้อมเสนอให้พัฒนาระบบเชื่อมโยงเกษตรกร จุดรวบรวมผลผลิต ผู้รับซื้อ และผู้ใช้ประโยชน์ ให้สอดคล้องกับปริมาณวัสดุในแต่ละพื้นที่ ควบคู่กับการพัฒนา Business Model และ Social Enterprise ที่สามารถสร้างรายได้จริง รวมถึงการส่งเสริมสินค้าเกษตรมูลค่าสูง ตลาดชีวมวล ระบบตรวจสอบย้อนกลับ และมาตรฐานสินค้า “PM2.5 Free” เพื่อทำให้การ “ไม่เผา” มีความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจและเป็นทางเลือกที่ประชาชนสามารถดำเนินการได้จริง

          3️⃣ 🛰️ ใช้ข้อมูลกลางและการมีส่วนร่วมของชุมชนเป็นฐานตัดสินใจ

                    🔷 การแก้ไขปัญหา PM2.5 จำเป็นต้องมีฐานข้อมูลแบบบูรณาการที่เชื่อมโยงข้อมูลจุดความร้อน พื้นที่เสี่ยง การใช้ประโยชน์ที่ดิน สิทธิในที่ดิน ปริมาณชีวมวล การใช้ไฟ และข้อมูลการจัดการเชื้อเพลิง เพื่อให้สามารถกำหนดพื้นที่เป้าหมาย วางแผนทรัพยากร และติดตามผลได้อย่างแม่นยำ รวมทั้งใช้เป็นฐานในการขยาย Government Innovation Lab ไปยังพื้นที่เสี่ยงเพิ่มเติมในอนาคต
                    🔷 ขณะเดียวกัน ต้องเปิดพื้นที่ให้ชุมชนและกลุ่มชาติพันธุ์เข้ามามีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย โดยเฉพาะการจัดทำข้อมูลไร่หมุนเวียนและพื้นที่ใช้ประโยชน์ที่ยังไม่ถูกบันทึกในฐานข้อมูลของรัฐ เพื่อให้ข้อมูลสะท้อนสภาพจริงของพื้นที่ และนำไปสู่การกำหนดแนวทางบริหารจัดการที่เหมาะสมกับบริบทของแต่ละชุมชน

          4️⃣💰 ใช้กลไกการเงินใหม่ สร้างแรงจูงใจให้การลดการเผาและดูแลทรัพยากรดำเนินต่อได้ในระยะยาว

                    🔷 ที่ประชุมเห็นว่าการแก้ไขปัญหา PM2.5 ต้องเชื่อมโยงกับปัจจัยด้านเศรษฐกิจและความเป็นอยู่ของประชาชน จึงมีข้อเสนอให้นำกลไกทางการเงินใหม่ เช่น Sustainability-Linked Bond (SLB), Carbon Credit และ Payment for Ecosystem Services (PES) รวมถึงเงินลงทุนจากภาคเอกชน มาใช้สนับสนุนการจัดการป่า การจัดการเชื้อเพลิง การปรับเปลี่ยนอาชีพ และการสร้างเศรษฐกิจชีวภาพในพื้นที่
                    🔷 แนวคิดดังกล่าวเชื่อมโยงกับการพัฒนา พื้นที่ปฏิบัติการนวัตกรรมภาครัฐทั้ง 6 พื้นที่ภายใต้แผน NAP ได้แก่ กรุงเทพมหานคร เชียงใหม่ สระบุรี น่าน อ่าวพังงา และคุ้งบางกะเจ้า ซึ่งครอบคลุมบริบททั้งเมือง ป่า และทะเล โดยขับเคลื่อนผ่าน ความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน (PPPP) การมีส่วนร่วมผ่านระบบดิจิทัล การทดลองปรับหรือปลดล็อกกฎระเบียบที่เป็นอุปสรรค และการพัฒนากลไกทางการเงินเพื่อสนับสนุนการดำเนินงานในระยะยาว เพื่อให้แต่ละพื้นที่สามารถทดลองแนวทางใหม่ที่เหมาะสมกับบริบทของตนเอง ก่อนนำบทเรียนและผลที่ได้ไปต่อยอดสู่การปรับปรุงระบบการบริหารและขยายผลในระดับประเทศต่อไป

          5️⃣🔓 ใช้ Government Innovation Lab ทดลอง “ปลดล็อก” ข้อจำกัดเชิงระบบ

                    🔷 ที่ประชุมเสนอให้ Government Innovation Lab เป็นพื้นที่ทดลองรูปแบบการบริหารใหม่ โดยใช้กลไก “ผู้ว่า CEO” คณะทำงานบูรณาการระดับพื้นที่ Sandbox และ Single Window เพื่อเชื่อมอำนาจการตัดสินใจ ข้อมูล งบประมาณ และการดำเนินงานของหน่วยงานต่าง ๆ ลดข้อจำกัดจากการทำงานแบบแยกส่วน และช่วยให้การแก้ไขปัญหาสามารถตอบสนองต่อสถานการณ์ของพื้นที่ได้รวดเร็วยิ่งขึ้น
                    🔷 ปลดล็อกกฎหมายและสิทธิการใช้ประโยชน์พื้นที่ป่าและที่ดิน โดยเฉพาะพื้นที่ที่ประชาชนและกลุ่มชาติพันธุ์อยู่อาศัยหรือทำกินทับซ้อนกับพื้นที่ป่าตามกฎหมาย รวมถึงพื้นที่ไร่หมุนเวียนที่ยังไม่มีข้อมูลในระบบของรัฐ โดยควรเร่งสำรวจ จัดทำแผนที่ และพัฒนาฐานข้อมูลรายแปลง เพื่อกำหนดสิทธิและกติกาการใช้ประโยชน์ให้ชัดเจน ลดความขัดแย้งระหว่างคนกับป่า และเอื้อต่อการปรับระบบการผลิตในระยะยาว
                    🔷 ปลดล็อกกติกาการใช้ไฟและการบริหารเชื้อเพลิง โดยเปลี่ยนจากการห้ามเผาแบบเดียวทั้งพื้นที่ เป็นการบริหารการใช้ไฟที่จำเป็นภายใต้หลักวิชาการ พร้อมกำหนดกติกา ระบบอนุญาต และการตรวจสอบย้อนหลังให้ชัดเจน เพื่อควบคุมมลพิษควบคู่กับการรักษาวิถีชีวิตของประชาชน
                    🔷 ปลดล็อกการเชื่อมโยงและเปิดเผยข้อมูล เนื่องจากปัจจุบันข้อมูลยังกระจายอยู่ในหลายหน่วยงาน ขณะที่ข้อมูลบางประเภทมีข้อจำกัดด้าน PDPA และข้อมูลการขออนุญาตใช้ไฟยังไม่ได้เปิดเผยอย่างกว้างขวาง จึงต้องพัฒนากติกาการใช้และเปิดเผยข้อมูลร่วมกัน โดยรักษาสมดุลระหว่างความโปร่งใส การตรวจสอบย้อนกลับ และการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล
                    🔷 ปลดล็อกมาตรการสนับสนุนการลงทุนของภาคเอกชน โดยเฉพาะมาตรการ BOI ซึ่งยังมีความล่าช้าและยังไม่สามารถแก้ไขข้อจำกัดบางประการได้ จึงควรเร่งพัฒนากลไกที่เอื้อต่อการลงทุนในกิจกรรมที่ช่วยลดการเผา การจัดการชีวมวล และการสร้างธุรกิจใหม่ในพื้นที่
                    🔷 ปลดล็อกระบบงบประมาณและแรงจูงใจของภาครัฐ โดยมีข้อสังเกตว่า พื้นที่ที่สามารถลด Hotspot หรือแก้ไขปัญหาได้ดี ไม่ควรได้รับงบประมาณลดลงตามระดับปัญหาที่ลดลง แต่ควรมีระบบแรงจูงใจหรือการสนับสนุนเพิ่มเติม เพื่อเปลี่ยนจากการจัดสรรงบประมาณเพื่อ “แก้วิกฤต” ไปสู่การสนับสนุนพื้นที่ที่สามารถ “ป้องกันปัญหาได้ดี”
                    🔷 ปรับกรอบการจัดการ PM2.5 จากการยึดเขตการปกครองไปสู่แนวคิด Airshed เพื่อให้สามารถบริหารจัดการแหล่งกำเนิดและผลกระทบที่เชื่อมโยงข้ามพื้นที่ พร้อมเตรียมความพร้อมรองรับกฎหมายอากาศสะอาด เพื่อยกระดับมาตรการป้องกันและบริหารจัดการปัญหาอย่างต่อเนื่องก่อนเข้าสู่ภาวะวิกฤต

          👉🏻 Next Step: สำนักงาน ก.พ.ร. จะรวบรวมประเด็นข้อจำกัดและข้อเสนอเพื่อการปลดล็อกที่ได้จากการหารือในพื้นที่เพื่อนำเสนอต่อคณะกรรมการร่วมพหุภาคีเพื่อการบริหารงานภาครัฐระบบเปิด (Multi-Stakeholder Forum: MSF) ในลำดับถัดไปเพื่อผลักดันการแก้ไขข้อจำกัดเชิงระบบ และนำบทเรียนจากพื้นที่เชียงใหม่ไปสู่การขยายผลในระดับนโยบายและพื้นที่อื่นต่อไป

          #สำนักงานกพร #OPDC #OGP #OpenGovernmentPartnership #NAP #GovernmentInnovationLab #เชียงใหม่ #PM25 #แก้ปัญหาฝุ่น #ไฟป่า #ภาครัฐระบบเปิด